USTAWA
z dnia 26
października 1982 r.
o postępowaniu w
sprawach nieletnich.
(tekst jednolity)
W dążeniu do przeciwdziałania
demoralizacji i przestępczości nieletnich i stwarzania warunków powrotu do
normalnego życia nieletnim, którzy popadli w konflikt z prawem bądź z zasadami
współżycia społecznego, oraz w dążeniu do umacniania funkcji
opiekuńczo-wychowawczej i poczucia odpowiedzialności rodzin za wychowanie
nieletnich na świadomych swych obowiązków członków społeczeństwa stanowi się,
co następuje:
DZIAŁ I
Przepisy ogólne
Art. 1. § 1. Przepisy
ustawy stosuje się w zakresie:
1)
zapobiegania i zwalczania demoralizacji - w stosunku do osób, które
nie ukończyły lat 18,
2)
postępowania w sprawach o czyny karalne - w stosunku do osób, które
dopuściły się takiego czynu po ukończeniu lat 13, ale nie ukończyły lat 17,
3)
wykonywania środków wychowawczych lub poprawczych - w stosunku do
osób, względem których środki te zostały orzeczone, nie dłużej jednak niż do
ukończenia przez te osoby lat 21.
§ 2. Ilekroć w ustawie
jest mowa o:
1)
"nieletnich" - rozumie się przez to osoby, o których mowa
w § 1,
2)
"czynie karalnym" - rozumie się przez to czyn zabroniony
przez ustawę jako:
a) przestępstwo lub przestępstwo skarbowe albo
b) wykroczenie określone w art. 51, 62 (1), 69,
74, 76, 85, 87, 119, 122, 124, 133 lub 143 Kodeksu wykroczeń.
Art. 2. Przewidziane
w ustawie działania podejmuje się w wypadkach, gdy nieletni wykazuje przejawy
demoralizacji lub dopuści się czynu karalnego.
Art. 3. § 1. W
sprawie nieletniego należy kierować się przede wszystkim jego dobrem, dążąc do
osiągnięcia korzystnych zmian w osobowości i zachowaniu się nieletniego oraz
zmierzając w miarę potrzeby do prawidłowego spełniania przez rodziców lub
opiekuna ich obowiązków wobec nieletniego, uwzględniając przy tym interes
społeczny.
§ 2. W postępowaniu z
nieletnim bierze się pod uwagę osobowość nieletniego, a w szczególności wiek,
stan zdrowia, stopień rozwoju psychicznego i fizycznego, cechy charakteru, a
także zachowanie się oraz przyczyny i stopień demoralizacji, charakter
środowiska oraz warunki wychowania nieletniego.
Art. 3a. § 1. W
każdym stadium postępowania sąd rodzinny może, z inicjatywy lub za zgodą
pokrzywdzonego i nieletniego, skierować sprawę do instytucji lub osoby godnej
zaufania w celu przeprowadzenia postępowania mediacyjnego.
§ 2. Instytucja lub
osoba godna zaufania sporządza, po przeprowadzeniu postępowania mediacyjnego,
sprawozdanie z jego przebiegu i wyników, które sąd rodzinny bierze pod uwagę,
orzekając w sprawie nieletniego.
§ 3. Minister
Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady i tryb
przeprowadzania mediacji, regulując zwłaszcza warunki, jakim powinny odpowiadać
instytucje i osoby uprawnione do jej przeprowadzania, sposób rejestracji tych
instytucji i osób oraz szkolenia mediatorów, zakres i warunki udostępniania im
akt sprawy, formę i zakres sprawozdania z przebiegu i wyników postępowania
mediacyjnego, mając na względzie wychowawczą rolę postępowania mediacyjnego,
interes pokrzywdzonego, dobrowolność i poufność mediacji oraz fachowość i
bezstronność mediatora.
Art. 4. § 1. Każdy,
kto stwierdzi istnienie okoliczności świadczących o demoralizacji nieletniego,
w szczególności naruszanie zasad współżycia społecznego, popełnienie czynu
zabronionego, systematyczne uchylanie się od obowiązku szkolnego lub
kształcenia zawodowego, używanie alkoholu lub innych środków w celu
wprowadzenia się w stan odurzenia, uprawianie nierządu, włóczęgostwo, udział w
grupach przestępczych, ma społeczny obowiązek odpowiedniego przeciwdziałania
temu, a przede wszystkim zawiadomienia o tym rodziców lub opiekuna nieletniego,
szkoły, sądu rodzinnego, Policji lub innego właściwego organu.
§ 2. Każdy,
dowiedziawszy się o popełnieniu czynu karalnego przez nieletniego, ma społeczny
obowiązek zawiadomić o tym sąd rodzinny lub Policję.
§ 3. Instytucje
państwowe i organizacje społeczne, które w związku ze swą działalnością
dowiedziały się o popełnieniu przez nieletniego czynu karalnego ściganego z
urzędu, są obowiązane niezwłocznie zawiadomić o tym sąd rodzinny lub Policję
oraz przedsięwziąć czynności niecierpiące zwłoki, aby nie dopuścić do zatarcia
śladów i dowodów popełnienia czynu.
Art. 4a. Podmioty
współdziałające z sądem rodzinnym, a w szczególności: instytucje państwowe,
społeczne lub jednostki samorządowe oraz osoby godne zaufania, w zakresie swego
działania, udzielają na żądanie sądu rodzinnego informacji niezbędnych w toku
postępowania.
DZIAŁ II
Środki
zapobiegania i zwalczania demoralizacji i przestępczości nieletnich
Art. 5. Wobec
nieletniego mogą być stosowane środki wychowawcze oraz środek poprawczy w
postaci umieszczenia w zakładzie poprawczym; kara może być orzeczona tylko w
wypadkach prawem przewidzianych, jeżeli inne środki nie są w stanie zapewnić
resocjalizacji nieletniego.
Art. 6. Wobec
nieletnich sąd rodzinny może:
1)
udzielić upomnienia,
2)
zobowiązać do określonego postępowania, a zwłaszcza do naprawienia
wyrządzonej szkody, do wykonania określonych prac lub świadczeń na rzecz
pokrzywdzonego lub społeczności lokalnej, do przeproszenia pokrzywdzonego, do
podjęcia nauki lub pracy, do uczestniczenia w odpowiednich zajęciach o
charakterze wychowawczym, terapeutycznym lub szkoleniowym, do powstrzymania się
od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach albo do zaniechania
używania alkoholu lub innego środka w celu wprowadzania się w stan odurzenia,
3)
ustanowić nadzór odpowiedzialny rodziców lub opiekuna,
4)
ustanowić nadzór organizacji młodzieżowej lub innej organizacji
społecznej, zakładu pracy albo osoby godnej zaufania - udzielających poręczenia
za nieletniego,
5) zastosować
nadzór kuratora,
6)
skierować do ośrodka kuratorskiego, a także do organizacji
społecznej lub instytucji zajmujących się pracą z nieletnimi o charakterze
wychowawczym, terapeutycznym lub szkoleniowym, po uprzednim porozumieniu się z
tą organizacją lub instytucją,
7) orzec
zakaz prowadzenia pojazdów,
8) orzec
przepadek rzeczy uzyskanych w związku z popełnieniem czynu karalnego,
9) orzec
umieszczenie w rodzinie zastępczej, w odpowiedniej placówce
opiekuńczo-wychowawczej albo ośrodku szkolno-wychowawczym,
10) orzec
umieszczenie w zakładzie poprawczym,
11)
zastosować inne środki zastrzeżone w niniejszej ustawie do
właściwości sądu rodzinnego, jak również zastosować środki przewidziane w
Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.
Art. 7. § 1. Sąd
rodzinny może:
1)
zobowiązać rodziców lub opiekuna do poprawy warunków wychowawczych,
bytowych lub zdrowotnych nieletniego, a także do ścisłej współpracy ze szkołą,
do której nieletni uczęszcza, poradnią psychologiczno-pedagogiczną lub inną
poradnią specjalistyczną, zakładem pracy, w którym jest zatrudniony, oraz
lekarzem lub zakładem leczniczym,
2)
zobowiązać rodziców lub opiekuna do naprawienia w całości lub w
części szkody wyrządzonej przez nieletniego.
3)
(skreślony).
§ 2. Sąd może zwrócić
się do właściwych instytucji państwowych lub społecznych oraz jednostek
samorządowych o udzielenie niezbędnej pomocy w poprawie warunków wychowawczych,
bytowych lub zdrowotnych nieletniego.
Art. 8. § 1. W
wypadku gdy rodzice lub opiekun nieletniego uchylają się od wykonania
obowiązków nałożonych na nich przez sąd rodzinny, sąd ten może wymierzyć im
karę pieniężną w wysokości od 50 do 1.500 złotych.
§ 2. Sąd uchyla karę
pieniężną w całości lub w części, jeżeli osoba ukarana w ciągu 14 dni usprawiedliwi
swoje zachowanie lub przystąpi do wykonywania nałożonych obowiązków.
Art. 9. § 1. W
sprawie wymierzenia kary pieniężnej, o której mowa w art. 8 § 1, orzeka sąd
rodzinny z urzędu, a w sprawie uchylenia tej kary - także na wniosek osoby
ukaranej, stosując odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego.
§ 2. Postanowienie sądu
w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej powinno być wydane po wysłuchaniu
osoby, której ma ono dotyczyć, chyba że osoba ta bez usprawiedliwienia nie
stawiła się na wezwanie.
Art. 10. Sąd
rodzinny może orzec umieszczenie w zakładzie poprawczym nieletniego, który
dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a), jeżeli
przemawiają za tym wysoki stopień demoralizacji nieletniego oraz okoliczności i
charakter czynu, zwłaszcza gdy inne środki wychowawcze okazały się nieskuteczne
lub nie rokują resocjalizacji nieletniego.
Art. 11. § 1. Umieszczenie
nieletniego w zakładzie poprawczym można warunkowo zawiesić, jeżeli właściwości
i warunki osobiste oraz środowiskowe sprawcy, jak również okoliczności i
charakter jego czynu uzasadniają przypuszczenie, że pomimo niewykonania środka
poprawczego cele wychowawcze zostaną osiągnięte.
§ 2. Warunkowe
zawieszenie następuje na okres próby, który wynosi od roku do lat 3; w okresie
próby sąd stosuje do nieletniego środki wychowawcze.
§ 3. Jeżeli w okresie
próby zachowanie nieletniego wskazuje na dalszą demoralizację albo jeżeli
nieletni uchyla się od wykonywania nałożonych na niego obowiązków lub od
nadzoru, sąd rodzinny może odwołać warunkowe zawieszenie i zarządzić
umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym. W razie popełnienia przez
nieletniego czynu karalnego określonego w art. 134, art. 148 § 1, 2 lub 3, art.
156 § 1 lub 3, art. 163 § 1 lub 3, art. 166, art. 173 § 1 lub 3, art. 197 § 3,
art. 252 § 1 lub 2 oraz w art. 280 Kodeksu karnego i braku podstaw do
rozpoznawania sprawy przez sąd właściwy według przepisów Kodeksu postępowania
karnego, sąd rodzinny odwołuje warunkowe zawieszenie i zarządza umieszczenie nieletniego
w zakładzie poprawczym.
§ 4. Jeżeli w okresie
próby i w ciągu dalszych 3 miesięcy odwołanie warunkowego zawieszenia nie
nastąpiło, orzeczenie o umieszczeniu w zakładzie poprawczym z mocy prawa uważa
się za niebyłe.
Art. 12. W razie
stwierdzenia u nieletniego upośledzenia umysłowego, choroby psychicznej lub
innego zakłócenia czynności psychicznych bądź nałogowego używania alkoholu albo
innych środków w celu wprowadzenia się w stan odurzenia, sąd rodzinny może
orzec umieszczenie nieletniego w szpitalu psychiatrycznym lub innym odpowiednim
zakładzie leczniczym. Jeżeli zachodzi potrzeba zapewnienia nieletniemu jedynie
opieki wychowawczej, sąd może orzec umieszczenie go w odpowiedniej placówce
opiekuńczo-wychowawczej, a w przypadku gdy nieletni jest upośledzony umysłowo w
stopniu głębokim i wymaga jedynie opieki - w domu pomocy społecznej.
Art. 13. Jeżeli
wobec nieletniego, który dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w art. 1 §
2 pkt 2 lit. a), ale w chwili orzekania ukończył lat 18, zachodzą podstawy do
orzeczenia umieszczenia w zakładzie poprawczym - sąd rodzinny może wymierzyć
karę, gdy uzna, że stosowanie środków poprawczych nie byłoby już celowe.
Wydając wyrok skazujący sąd stosuje nadzwyczajne złagodzenie kary.
Art. 14. W
sprawach nieletnich, którzy dopuścili się czynu karalnego, sąd rodzinny stosuje
odpowiednio przepisy części ogólnej Kodeksu karnego, Kodeksu karnego skarbowego
lub Kodeksu wykroczeń, jeżeli nie są sprzeczne z niniejszą ustawą.
DZIAŁ III
Postępowanie przed
sądem
Rozdział 1
Przepisy ogólne o
postępowaniu
Art. 15. Sprawy
nieletnich należą do właściwości sądu rodzinnego, chyba że przepis szczególny
stanowi inaczej.
Art. 16. § 1. Jeżeli
w sprawie o czyn karalny, o którym mowa w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a), wszczęto
postępowanie przeciwko nieletniemu wespół z dorosłym, prokurator wyłącza sprawę
nieletniego i przekazuje ją sędziemu rodzinnemu.
§ 2. W szczególnie
uzasadnionych wypadkach, jeżeli czyn karalny nieletniego pozostaje w ścisłym
związku z czynem osoby dorosłej, a dobro nieletniego nie stoi na przeszkodzie
łącznemu prowadzeniu sprawy, prokurator wszczyna lub prowadzi śledztwo. Po
ukończeniu śledztwa prokurator bądź je umarza, bądź przekazuje sprawę
nieletniego sądowi rodzinnemu. Jeżeli łączne rozpoznanie sprawy jest konieczne
- przekazuje sprawę z aktem oskarżenia sądowi właściwemu według przepisów
Kodeksu postępowania karnego, który orzeka w sprawie nieletniego z zachowaniem
przepisów niniejszej ustawy.
§ 3. Sąd rodzinny, w
którego okręgu prowadzone jest śledztwo, może stosować na wniosek prokuratora
środki, o których mowa w art. 26 i 27, zawiadamiając o dokonanych czynnościach
sąd rodzinny właściwości ogólnej.
Art. 17. § 1. Właściwość
miejscową sądu rodzinnego ustala się według miejsca zamieszkania nieletniego, a
w razie trudności w ustaleniu miejsca zamieszkania - według miejsca pobytu
nieletniego.
§ 2. Z ważnych
względów, zwłaszcza jeżeli przyczyniłoby się to do uproszczenia lub
przyspieszenia postępowania, sąd właściwy według miejsca zamieszkania
nieletniego może przekazać sprawę sądowi rodzinnemu, w którego okręgu nieletni
przebywa.
§ 3. W wypadku
niecierpiącym zwłoki sąd rodzinny może wydać postanowienie w sprawie
nieletniego, który nie podlega jego właściwości miejscowej, po czym przekazuje
sprawę sądowi miejscowo właściwemu, zawiadamiając go o dokonanych czynnościach;
przekazanie sprawy jest wiążące.
Art. 18. § 1. Sąd
właściwy według przepisów Kodeksu postępowania karnego rozpoznaje sprawę,
jeżeli:
1) zachodzą
podstawy do orzeczenia wobec nieletniego kary na podstawie art. 10 § 2 Kodeksu
karnego,
2) przeciwko
nieletniemu, który dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w art. 1 § 2 pkt
2 lit. a), wszczęto postępowanie po ukończeniu przez nieletniego lat 18.
§ 2. Postępowanie w
sprawach, o których mowa w § 1, toczy się według przepisów Kodeksu postępowania
karnego, jednakże w sprawach, o których mowa:
1) w
pkt 1, gdy postępowanie wszczęto przed ukończeniem przez nieletniego lat 18:
a) postępowanie przygotowawcze prowadzi sędzia rodzinny, z
tym że przepisy art. 16 i art. 42 § 3 stosuje się odpowiednio,
b) nieletni musi mieć obrońcę,
c) rodzice lub opiekun nieletniego mają prawa strony,
d) przepisy art. 23-25, art. 27, art. 32, art. 39, art. 40,
art. 52 i art. 53 § 1 stosuje się odpowiednio,
e) tymczasowe aresztowanie może być zastosowane tylko
wtedy, gdy umieszczenie w schronisku dla nieletnich byłoby niewystarczające,
f) jeżeli sąd uzna, że wobec nieletniego należy zastosować
środki wychowawcze lub poprawcze przewidziane w niniejszej ustawie, orzeka o
zastosowaniu tych środków,
g) przepisy art. 60, 62 i 63 stosuje się odpowiednio,
2) w
pkt 2, jeżeli czyn zabroniony jest przez ustawę jako przestępstwo skarbowe,
postępowanie toczy się na podstawie przepisów Kodeksu karnego skarbowego.
§ 3. Jeżeli wobec
nieletniego orzeczono karę pozbawienia wolności, okres pobytu w schronisku dla
nieletnich zalicza się na poczet tej kary na zasadach stosowanych przy
zaliczaniu skazanym okresu tymczasowego aresztowania na poczet kary.
Art. 19. Przy
wysłuchaniu nieletniego należy dążyć do zapewnienia mu pełnej swobody
wypowiadania się. Wysłuchanie nieletniego powinno odbywać się w warunkach
zbliżonych do naturalnych, w miarę potrzeby w miejscu zamieszkania nieletniego,
przy czym unikać należy wielokrotnego wysłuchiwania nieletniego co do tych
samych okoliczności lub okoliczności ustalonych już innymi dowodami i
niebudzących wątpliwości.
Art. 20. W
sprawach nieletnich stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania
cywilnego - trybu nieprocesowego, a w zakresie zbierania, utrwalania i
przeprowadzania dowodów przez Policję, powoływania i działania obrońcy oraz w
postępowaniu poprawczym - przepisy Kodeksu postępowania karnego, ze zmianami
przewidzianymi w ustawie.
Art. 21. § 1. Sędzia
rodzinny wszczyna postępowanie, jeżeli zachodzi podejrzenie istnienia
okoliczności, o których mowa w art. 2.
§ 2. Sędzia rodzinny
nie wszczyna postępowania, a wszczęte umarza, jeżeli okoliczności sprawy nie
dają podstawy do jego wszczęcia lub prowadzenia albo gdy orzeczenie środków
wychowawczych lub poprawczych jest niecelowe, w szczególności ze względu na
orzeczone już środki w innej sprawie.
§ 3. Na postanowienie
wydane na podstawie § 1 lub 2 przysługuje zażalenie. W wypadku przewidzianym w
§ 2 zażalenie przysługuje także pokrzywdzonemu czynem karalnym. Do
pokrzywdzonego stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego.
Art. 22. § 1. W
sprawie o czyn ścigany na wniosek sędzia rodzinny wszczyna postępowanie w razie
złożenia wniosku; postępowanie toczy się wówczas z urzędu.
§ 2. W sprawie o czyn
ścigany z oskarżenia prywatnego postępowanie wszczyna się, jeżeli tego wymaga
interes społeczny albo wzgląd na wychowanie nieletniego lub ochronę
pokrzywdzonego; postępowanie toczy się wówczas z urzędu.
§ 3. Art. 21 § 3
stosuje się odpowiednio.
Art. 23. § 1. Rodziców
lub opiekuna zawiadamia się o wszczęciu postępowania w sprawie nieletniego, a o
ukończeniu postępowania - jeżeli orzeczenie kończące postępowanie nie było im
doręczone.
§ 2. O wszczęciu i
ukończeniu postępowania w sprawie nieletniego można zawiadomić szkołę, do
której nieletni uczęszcza, odpowiednią instytucję państwową, społeczną lub
jednostkę samorządową, w szczególności powiatowe centrum pomocy rodzinie
właściwe ze względu na miejsce zamieszkania nieletniego.
Art. 24. § 1. W
celu ustalenia danych dotyczących nieletniego i jego środowiska, a w
szczególności dotyczących zachowania się i warunków wychowawczych nieletniego,
sytuacji bytowej rodziny, przebiegu nauki nieletniego i sposobu spędzania czasu
wolnego, jego kontaktów środowiskowych, stosunku do niego rodziców lub
opiekunów, podejmowanych oddziaływań wychowawczych, stanu zdrowia i znanych w
środowisku uzależnień nieletniego, sędzia rodzinny zleca przeprowadzenie
wywiadu środowiskowego kuratorowi sądowemu.
§ 2. W wyjątkowych
przypadkach przeprowadzenie wywiadu środowiskowego może być zlecone:
1) przedstawicielom
organizacji społecznych, do których zadań statutowych należy oddziaływanie
wychowawcze na nieletnich lub wspomaganie procesu ich resocjalizacji, oraz
osobom godnym zaufania - jeżeli powierzono im nadzór nad nieletnim,
2) jednostkom
Policji, właściwym ze względu na miejsce zamieszkania lub pobytu nieletniego -
jeżeli zachodzi potrzeba uzyskania informacji niewymagających zastosowania wiedzy
psychologicznej i pedagogicznej,
3) pracownikom
pedagogicznym rodzinnych ośrodków diagnostyczno-konsultacyjnych - jeżeli
zachodzi potrzeba wydania opinii o nieletnim,
4) pracownikom
pedagogicznym schronisk dla nieletnich lub zakładów poprawczych - jeżeli
zachodzi potrzeba wydania opinii o nieletnim lub w celu sprawdzenia zachowania
nieletniego oraz warunków wychowawczych i bytowych, w jakich nieletni przebywa
poza zakładem poprawczym.
§ 3. Dane o osobach,
które dostarczyły informacji w ramach udzielonego wywiadu środowiskowego,
ujawnia się jedynie na żądanie sądu rodzinnego.
§ 4. Osoby, które
dostarczyły w ramach wywiadu środowiskowego informacji mających istotne
znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, mogą być w razie potrzeby przesłuchane w
charakterze świadków.
§ 5. Na żądanie
kuratora sądowego Policja jest zobowiązana udzielić mu pomocy przy wykonywaniu
zadań związanych z przeprowadzaniem wywiadu środowiskowego.
§ 6. Minister
Sprawiedliwości w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw wewnętrznych
określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady i tryb przeprowadzania
wywiadów środowiskowych o nieletnich dla potrzeb postępowania, regulując
zwłaszcza czas, termin i miejsce ich przeprowadzania, formę i szczegółowy
zakres sprawozdania z wywiadu, uwzględniając konieczność poszanowania sfery
prywatności nieletniego i jego rodziny.
Art. 25. § 1. W
razie potrzeby uzyskania kompleksowej diagnozy osobowości nieletniego,
wymagającej wiedzy pedagogicznej, psychologicznej lub medycznej, oraz określenia
właściwych kierunków oddziaływania na nieletniego, sąd rodzinny zwraca się o
wydanie opinii do rodzinnego ośrodka diagnostyczno-konsultacyjnego. Sąd może
zwrócić się o wydanie opinii także do innej specjalistycznej placówki.
§ 2. Przed wydaniem
orzeczenia o umieszczeniu nieletniego w placówce opiekuńczo-wychowawczej,
ośrodku szkolno-wychowawczym, publicznym zakładzie opieki zdrowotnej, domu
pomocy społecznej albo zakładzie poprawczym sąd zwraca się o wydanie opinii, o
której mowa w § 1.
§ 3. Przy
przeprowadzeniu dowodu z opinii, o której mowa w § 1, sąd stosuje odpowiednio
przepisy art. 279, art. 284, art. 285 § 1 i 3, art. 286 i art. 290 Kodeksu
postępowania cywilnego.
Art. 25a. § 1. W
razie potrzeby uzyskania opinii o stanie zdrowia psychicznego sąd rodzinny
zarządza badanie nieletniego przez co najmniej dwóch biegłych lekarzy
psychiatrów. Na wniosek biegłych psychiatrów do udziału w wydaniu opinii sąd
powołuje biegłych innych specjalności.
§ 2. Na wniosek
biegłych psychiatrów sporządzających opinię sąd może zarządzić obserwację
nieletniego w publicznym zakładzie opieki zdrowotnej. Okres obserwacji nie może
przekraczać 6 tygodni.
Art. 26. Wobec
nieletniego można tymczasowo zastosować nadzór organizacji młodzieżowej lub
innej organizacji społecznej albo zakładu pracy, a także nadzór kuratora lub
innej osoby godnej zaufania, a jeżeli byłoby to niewystarczające - umieszczenie
w odpowiedniej placówce opiekuńczo-wychowawczej, ośrodku szkolno-wychowawczym
lub zastosować środki leczniczo-wychowawcze, o których mowa w art. 12.
Art. 27. § 1. Nieletniego
można umieścić w schronisku dla nieletnich, jeżeli zostaną ujawnione
okoliczności przemawiające za umieszczeniem go w zakładzie poprawczym, a
zachodzi uzasadniona obawa ukrycia się nieletniego lub zatarcia śladów czynu
karalnego, albo jeżeli nie można ustalić tożsamości nieletniego.
§ 2. Umieszczenie
nieletniego w schronisku dla nieletnich może nastąpić wyjątkowo także wtedy,
gdy zostaną ujawnione okoliczności przemawiające za umieszczeniem go w
zakładzie poprawczym, a nieletniemu zarzucono popełnienie czynu karalnego
określonego w art. 134, art. 148 § 1, 2 lub 3, art. 156 § 1 lub 3, art. 163 § 1
lub 3, art. 166, art. 173 § 1 lub 3, art. 197 § 3, art. 252 § 1 lub 2 i art.
280 Kodeksu karnego.
§ 3. Okres pobytu
nieletniego w schronisku dla nieletnich przed skierowaniem sprawy na rozprawę
nie może trwać dłużej niż 3 miesiące; okres pobytu należy określić w
postanowieniu o umieszczeniu nieletniego w schronisku.
§ 4. Jeżeli, ze względu
na szczególne okoliczności sprawy, zachodzi konieczność przedłużenia pobytu
nieletniego w schronisku dla nieletnich, można ten pobyt przedłużyć na okres
nieprzekraczający dalszych 3 miesięcy.
§ 5. O przedłużeniu
pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich orzeka na posiedzeniu sąd
rodzinny w składzie jednego sędziego i dwóch ławników. O terminie posiedzenia
zawiadamia się strony i obrońcę nieletniego.
§ 6. Łączny pobyt
nieletniego w schronisku dla nieletnich, do chwili wydania wyroku w pierwszej
instancji, nie może być dłuższy niż rok. Do okresu tego nie wlicza się
nieusprawiedliwionej nieobecności nieletniego w schronisku dla nieletnich
trwającej dłużej niż 3 dni oraz okresu obserwacji psychiatrycznej.
§ 7. W szczególnie
uzasadnionych przypadkach, na wniosek sądu prowadzącego sprawę, sąd okręgowy, w
którego okręgu toczy się postępowanie, może przedłużyć okres pobytu nieletniego
w schronisku dla nieletnich, o którym mowa w § 6, na czas oznaczony.
Art. 28. Sąd
rodzinny może w każdym stadium postępowania wydać postanowienie nakładające na
rodziców lub opiekuna obowiązki, o których mowa w art. 7 § 1 pkt 1.
Art. 29. Postanowienie
o zastosowaniu środków, o których mowa w art. 25a § 2, art. 26, art. 27 § 1, 2,
4 i 7 oraz w art. 28, doręcza się stronom. Na postanowienie przysługuje
zażalenie. Zażalenie nie wstrzymuje wykonania postanowienia.
Art. 30. § 1. W
postępowaniu w sprawie nieletniego stronami są:
1)
nieletni,
2)
rodzice lub opiekun nieletniego,
3)
prokurator.
§ 2. Przepisy
niniejszej ustawy dotyczące opiekuna stosuje się odpowiednio do osób, pod
których stałą pieczą nieletni faktycznie pozostaje.
§ 3. Sędzia lub inny
organ prowadzący postępowanie może odmówić nieletniemu przeglądania akt i
sporządzania odpisów, jeżeli przemawiają za tym względy wychowawcze.
§ 4. Sąd rodzinny może
dopuścić przedstawiciela organizacji społecznej, do której zadań statutowych
należy oddziaływanie wychowawcze na nieletnich lub wspomaganie procesu ich
resocjalizacji, do udziału w postępowaniu w charakterze przedstawiciela społecznego.
§ 5. Na rozprawę lub
posiedzenie sąd może wezwać także kuratora, przedstawiciela schroniska dla
nieletnich, zakładu poprawczego, ośrodka szkolno-wychowawczego, placówki
opiekuńczo-wychowawczej lub publicznego zakładu opieki zdrowotnej albo domu
pomocy społecznej, w którym nieletni przebywa, a ponadto również inne osoby, w
szczególności przedstawiciela szkoły, do której nieletni uczęszcza, zakładu
pracy, w którym jest zatrudniony, lub organizacji społecznej, do której należy;
w sprawach o czyn karalny jako przestępstwo skarbowe można wezwać także
przedstawiciela właściwego finansowego organu dochodzenia, określonego w
Kodeksie karnym skarbowym.
§ 6. Na rozprawie może
być obecny pokrzywdzony.
Art. 30a. § 1. Postępowanie
w sprawie nieletniego można również zawiesić, jeżeli nieletni ukrywa się i nie
można go ująć.
§ 2. Przepis art. 21 §
3 stosuje się odpowiednio.
Art. 31. § 1. Orzeczenia,
zarządzenia, zawiadomienia oraz odpisy pism, które ustawa nakazuje doręczać
stronom, należy doręczać również obrońcy nieletniego, jeżeli ustawa nie stanowi
inaczej.
§ 2. Przepisy o
doręczeniach dotyczące pełnomocnika stosuje się odpowiednio do obrońcy
nieletniego.
§ 3. Pokrzywdzonego
zawiadamia się o wszczęciu postępowania oraz o treści orzeczenia kończącego
postępowanie.
Art. 32. § 1. Kosztami
postępowania w sprawie nieletniego sąd rodzinny obciąża rodziców lub inne osoby
zobowiązane do jego alimentacji albo nieletniego, chyba że ze względu na
warunki materialne i osobiste tych osób uzna za celowe odstąpienie od
obciążenia ich kosztami w całości lub w części. Koszty postępowania
mediacyjnego ponosi Skarb Państwa.
§ 2. Do kosztów
postępowania zalicza się również należność z tytułu pobytu nieletniego w
policyjnej izbie dziecka, schronisku dla nieletnich, zakładzie poprawczym,
placówce opiekuńczo-wychowawczej albo ośrodku szkolno-wychowawczym, w domu
pomocy społecznej, jak również zryczałtowaną kwotę z tytułu: postępowania
mediacyjnego, badań nieletniego w rodzinnym ośrodku
diagnostyczno-konsultacyjnym, umieszczenia w rodzinie zastępczej, pobytu w
ośrodku kuratorskim lub ustanowienia nadzoru kuratora.
§ 3. Zasady ponoszenia
odpłatności za pobyt nieletnich umieszczonych przez sąd w publicznych zakładach
opieki zdrowotnej regulują odrębne przepisy.
§ 4. Minister
Sprawiedliwości, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw zabezpieczenia
społecznego, ministrem właściwym do spraw finansów publicznych i ministrem
właściwym do spraw wewnętrznych, określi, w drodze rozporządzenia, wysokość i
szczegółowe zasady ustalania kosztów postępowania w sprawach nieletnich,
uwzględniając możliwość zmiany w toku postępowania wysokości kosztów, w
szczególności z uwagi na zmianę sytuacji materialnej osób zobowiązanych do ich
uiszczania.
Rozdział 3
Postępowanie
wyjaśniające
Art. 33. Postępowanie
wyjaśniające ma na celu ustalenie, czy istnieją okoliczności świadczące o
demoralizacji nieletniego, a w sprawie o czyn karalny, czy rzeczywiście został
on popełniony przez nieletniego, a także ustalenie, czy zachodzi potrzeba
zastosowania wobec nieletniego środków przewidzianych w ustawie.
Art. 34. § 1. O
wszczęciu postępowania wyjaśniającego wydaje się postanowienie. W postanowieniu
określa się osobę, której postępowanie dotyczy, oraz przedmiot tego
postępowania.
§ 2. Postępowanie
wyjaśniające prowadzi sędzia rodzinny.
Art. 35. § 1. W
postępowaniu wyjaśniającym zbiera się dane o osobie nieletniego, jego warunkach
wychowawczych, zdrowotnych i bytowych oraz gromadzi się i utrwala dowody.
§ 2. W szczególności
sędzia rodzinny:
1)
wysłuchuje nieletniego, jego rodziców lub opiekuna oraz w miarę
potrzeby inne osoby,
2)
zarządza w razie potrzeby przeprowadzenie przeszukania i oględzin
oraz dokonuje innych czynności procesowych w celu wszechstronnego wyjaśnienia
sprawy.
§ 3. Strony,
pokrzywdzony, obrońcy i pełnomocnicy mogą zgłaszać wnioski dowodowe.
Art. 36. § 1. W
postępowaniu wyjaśniającym nieletni może mieć obrońcę. Jeżeli interesy
nieletniego i jego rodziców lub opiekuna pozostają w sprzeczności, a nieletni
nie ma obrońcy, prezes sądu wyznacza obrońcę z urzędu.
§ 2. Strony oraz
obrońcy i pełnomocnicy mogą, za zezwoleniem sędziego rodzinnego, przeglądać
akta sprawy i robić z nich odpisy. Obowiązek uzyskania zezwolenia nie dotyczy
prokuratora. Uprawnienie do przeglądania akt i robienia z nich odpisów, z
wyłączeniem wywiadów środowiskowych i opinii o nieletnim, przysługuje także
pokrzywdzonemu.
Art. 37. § 1. Policja
lub działający na podstawie szczególnego upoważnienia ustawy organ
administracji państwowej zbiera i utrwala dowody czynów karalnych w wypadkach
niecierpiących zwłoki, a w razie potrzeby dokonuje ujęcia nieletniego.
§ 2. Sędzia rodzinny
może zlecić dokonanie określonych czynności kuratorowi lub Policji, a w
wyjątkowych wypadkach może zlecić Policji dokonanie czynności w określonym
zakresie.
§ 3. Po dokonaniu
czynności określonych w § 1 sprawę przekazuje się niezwłocznie sędziemu rodzinnemu.
Art. 38. § 1. Stronom
i innym osobom przysługuje zażalenie na czynności naruszające ich prawa.
§ 2. Zażalenie
rozpatruje sędzia rodzinny, a w wypadku zażalenia na jego czynności - sąd
rodzinny w składzie określonym w art. 27 § 5.
Art. 39. Przesłuchanie
nieletniego może być dokonane przez Policję, a w wyjątkowych wypadkach, gdy
jest to konieczne ze względu na dobro sprawy - przez organ wymieniony w art. 37
§ 1; przesłuchanie nieletniego odbywa się w obecności rodziców lub opiekuna
albo obrońcy, a jeżeli zapewnienie ich obecności byłoby w danym wypadku
niemożliwe, należy wezwać nauczyciela, przedstawiciela powiatowego centrum
pomocy rodzinie lub przedstawiciela organizacji społecznej, do której zadań
statutowych należy oddziaływanie wychowawcze na nieletnich lub wspomaganie
procesu ich resocjalizacji.
Art. 40. § 1. Jeżeli
jest to konieczne ze względu na okoliczności sprawy, Policja może zatrzymać, a
następnie umieścić w policyjnej izbie dziecka nieletniego, co do którego
istnieje uzasadnione podejrzenie, że popełnił czyn karalny, a zachodzi
uzasadniona obawa ukrycia się nieletniego lub zatarcia śladów tego czynu, albo
gdy nie można ustalić tożsamości nieletniego.
§ 2. Zatrzymanego
nieletniego informuje się natychmiast o przyczynach zatrzymania, prawie do
złożenia zażalenia, o którym mowa w art. 38, i innych przysługujących mu
prawach.
§ 3. Z zatrzymania
nieletniego sporządza się protokół.
§ 4. Policja
niezwłocznie zawiadamia rodziców lub opiekunów nieletniego o zatrzymaniu.
Zawiadomienie przekazywane rodzicom lub opiekunom nieletniego powinno zawierać
informacje, o których mowa w § 2.
§ 5. O zatrzymaniu
nieletniego należy niezwłocznie, nie później niż w ciągu 24 godzin od chwili
zatrzymania, zawiadomić właściwy sąd rodzinny.
§ 6. Zatrzymanego
nieletniego należy natychmiast zwolnić i przekazać rodzicom lub opiekunom,
jeżeli:
1) ustanie
przyczyna zatrzymania,
2) poleci
to sąd rodzinny,
3) nie
został zachowany termin, o którym mowa w § 5,
4) w
ciągu 72 godzin od chwili zatrzymania nie ogłoszono nieletniemu postanowienia o
umieszczeniu w schronisku dla nieletnich lub tymczasowym umieszczeniu w
placówce opiekuńczo-wychowawczej albo w zakładzie lub placówce, o których mowa
w art. 12.
§ 7. W policyjnej izbie
dziecka można również umieścić nieletniego w trakcie samowolnego pobytu poza
schroniskiem dla nieletnich lub zakładem poprawczym na czas niezbędny do
przekazania nieletniego właściwemu zakładowi, nie dłużej jednak niż na 5 dni.
Art. 41. Nadzór
nad wykonywaniem czynności, o których mowa w art. 37, 39 i 40, sprawuje sędzia
rodzinny.
Art. 42. § 1. Jeżeli
na podstawie zebranych materiałów sędzia rodzinny uzna, że ze względu na
okoliczności i charakter sprawy oraz osobowość nieletniego celowe jest
zastosowanie środków wychowawczych lub leczniczych, wydaje postanowienie o
rozpoznaniu sprawy w postępowaniu opiekuńczo-wychowawczym.
§ 2. Jeżeli sędzia
rodzinny uzna, że zachodzą warunki do umieszczenia nieletniego w zakładzie
poprawczym, wydaje postanowienie o rozpoznaniu sprawy w postępowaniu poprawczym.
§ 3. Jeżeli w toku
postępowania wyjaśniającego ujawnione zostaną okoliczności uzasadniające
orzeczenie wobec nieletniego kary na podstawie art. 10 § 2 Kodeksu karnego,
sędzia rodzinny wydaje postanowienie o przekazaniu sprawy prokuratorowi. W razie
ujawnienia nowych okoliczności wskazujących, iż nie zachodzi potrzeba
orzeczenia kary, prokurator nie sporządza aktu oskarżenia i przekazuje sprawę
sędziemu rodzinnemu.
§ 4. Sędzia rodzinny
może przekazać sprawę nieletniego szkole, do której nieletni uczęszcza, albo
organizacji społecznej, do której należy, jeżeli uzna, że środki oddziaływania
wychowawczego, jakimi dana szkoła lub organizacja rozporządza, są dostateczne;
w postanowieniu o przekazaniu sprawy sędzia rodzinny wskazuje w miarę potrzeby
środki oddziaływania wychowawczego. Szkoła lub organizacja społeczna jest
zobowiązana zawiadamiać sąd rodzinny o nieskuteczności zastosowanych środków
oddziaływania wychowawczego.
Art. 43. § 1. W
postanowieniu o rozpoznaniu sprawy podaje się dane o tożsamości nieletniego
oraz o demoralizacji nieletniego.
§ 2. W sprawach o czyn
karalny postanowienie powinno zawierać ponadto:
1)
dokładne określenie zarzuconego czynu, ze wskazaniem czasu, miejsca
i skutków, w tym wysokości wyrządzonej szkody, oraz innych okoliczności jego
popełnienia,
2)
wskazanie przepisu ustawy karnej, pod który zarzucany czyn podpada,
3) dane o
uprzednio stosowanych wobec nieletniego środkach wychowawczych i poprawczych,
4) wykaz
dowodów do bezpośredniego przeprowadzenia lub ujawnienia na rozprawie.
§ 3. Postanowienia, o
których mowa w art. 42, doręcza się stronom i obrońcy nieletniego. O treści
tego postanowienia zawiadamia się pokrzywdzonego.
§ 4. Postanowienie o
rozpoznaniu sprawy w postępowaniu poprawczym zastępuje akt oskarżenia.
Rozdział 4
Postępowanie
opiekuńczo-wychowawcze
Art. 44. W
postępowaniu opiekuńczo-wychowawczym stosuje się art. 36 § 1.
Art. 45. Posiedzenie
odbywa się z wyłączeniem jawności, chyba że jawność posiedzenia jest
uzasadniona ze względów wychowawczych.
Art. 46. § 1. Do
postanowienia w przedmiocie zastosowania środków wychowawczych mają odpowiednie
zastosowanie przepisy art. 43; w sprawach o czyn karalny postanowienie powinno
ponadto zawierać stwierdzenie, czy nieletni zarzucony mu czyn popełnił.
§ 2. Postanowienie w
przedmiocie zastosowania środka wychowawczego doręcza się stronom wraz z
pouczeniem o trybie i terminie odwołania, o ile nie były obecne na posiedzeniu,
na którym zostało ono ogłoszone.
Art. 47. Jeżeli
w postępowaniu opiekuńczo-wychowawczym ujawnią się okoliczności uzasadniające
umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym lub orzeczenie kary, stosuje
się odpowiednio przepisy art. 42 § 2 i 3.
Art. 47a. Środki,
o których mowa w art. 12, stosuje się z uwzględnieniem przepisów art. 36 § 1,
art. 45-46 oraz art. 49.
Rozdział 5
Postępowanie
poprawcze
Art. 48. W
sprawach nieletnich nie stosuje się przepisów:
1) o
postępowaniu uproszczonym,
2) o
postępowaniu w sprawach z oskarżenia prywatnego,
3) o
powództwie cywilnym,
4) o
warunkowym umorzeniu postępowania,
5) o
oskarżycielu posiłkowym,
6) art.
335, art. 351 i art. 387 Kodeksu postępowania karnego.
Art. 49. Nieletni
musi mieć obrońcę przed sądem, a wcześniej - jeżeli został umieszczony w
schronisku dla nieletnich.
Art. 50. Sąd
rodzinny orzeka na rozprawie w składzie jednego sędziego i dwóch ławników.
Art. 51. § 1. O
terminie rozprawy zawiadamia się prokuratora oraz nieletniego, jego obrońcę i
rodziców lub opiekuna.
§ 2. Udział nieletniego
i jego obrońcy w rozprawie jest obowiązkowy.
§ 3. Udział prokuratora
w rozprawie jest obowiązkowy w sprawach o czyny karalne określone w art. 134,
art. 148 § 1, 2 lub 3, art. 156 § 1 lub 3, art. 163 § 1 lub 3, art. 166, art.
173 § 1 lub 3, art. 197 § 3, art. 252 § 1 lub 2 oraz w art. 280 Kodeksu
karnego. W sprawach o inne czyny karalne niestawiennictwo prokuratora nie
tamuje rozpoznania sprawy.
§ 4. Niestawiennictwo
rodziców lub opiekuna nie tamuje rozpoznania sprawy, chyba że sąd uzna ich
obecność za niezbędną.
Art. 52. Sąd
może wezwać na rozprawę lub posiedzenie rodziców albo opiekuna nieletniego. W
razie ich nieusprawiedliwionego niestawiennictwa mają odpowiednie zastosowanie
przepisy o środkach przymusu stosowanych wobec świadka.
Art. 53. § 1. Rozprawa
odbywa się z wyłączeniem jawności, chyba że jawność rozprawy jest uzasadniona
ze względów wychowawczych.
§ 2. Podczas rozprawy
sąd wysłuchuje wyjaśnień nieletniego, poza tym nieletni pozostaje w sali
rozpraw, jeżeli sąd uzna to za celowe, w szczególności ze względów
wychowawczych lub dla obrony nieletniego i wyjaśnienia okoliczności sprawy.
Art. 54. Nieletni
może czynić uwagi i składać wyjaśnienia co do każdego dowodu przeprowadzonego w
jego obecności. Wywiady środowiskowe oraz opinie o nieletnim powinny być
odczytywane w jego nieobecności, chyba że szczególne względy wychowawcze
przemawiają za celowością zapoznania nieletniego z ich treścią.
Art. 55. § 1. Jeżeli
sąd dojdzie do przekonania, że wystarczające jest zastosowanie środków
wychowawczych, wydaje postanowienie o zastosowaniu tych środków.
§ 2. W sprawie
umieszczenia nieletniego w zakładzie poprawczym sąd orzeka wyrokiem.
§ 3. Przepis § 1
stosuje się odpowiednio do środków, o których mowa w art. 12.
(skreślony).
Rozdział 7
Postępowanie
odwoławcze
Art. 58. Środki
odwoławcze od orzeczeń wydanych w sprawach nieletnich rozpoznaje sąd wojewódzki(2) w
składzie trzech sędziów.
Art. 59. § 1. Jeżeli
wobec nieletniego zastosowano środek poprawczy lub gdy środek odwoławczy
zawiera wniosek o orzeczenie środka poprawczego, postępowanie odwoławcze toczy
się na podstawie Kodeksu postępowania karnego przy zachowaniu przepisów
niniejszej ustawy o postępowaniu poprawczym.
§ 2. W innych wypadkach
niż określone w § 1 postępowanie odwoławcze toczy się na podstawie Kodeksu
postępowania cywilnego, przy zachowaniu przepisów niniejszej ustawy o
postępowaniu opiekuńczo-wychowawczym, jednakże sąd odwoławczy może zmienić
ustalenie w zakresie stanu faktycznego, dokonane w postępowaniu przed sądem
rodzinnym, również na podstawie odmiennej oceny dowodów.
§ 3. Udział nieletniego
w rozprawie nie jest obowiązkowy. Sąd zarządza jednak doprowadzenie nieletniego
umieszczonego w placówce, zakładzie lub schronisku dla nieletnich, o których
mowa w art. 26 i art. 27, jeżeli uzna to za konieczne, a także gdy domagają się
tego strony lub obrońca nieletniego.
Art. 60. Środki
odwoławcze wniesione przez nieletniego albo jego rodziców lub opiekuna uważa
się za zwrócone przeciwko całości orzeczenia, chyba że dotyczą tylko kosztów
postępowania.
Art. 61. Od
orzeczeń wydanych w sprawach o popełnienie czynu karalnego stronom przysługuje
odwołanie również co do faktu popełnienia czynu i jego kwalifikacji prawnej.
Art. 62. W
sprawie nieletniego orzeczenie ulega uchyleniu lub zmianie także w razie
stwierdzenia nieodpowiedniego zastosowania środka wychowawczego lub poprawczego
albo środka określonego w art. 7 lub 12.
Art. 63. § 1. Jeżeli
wobec nieletniego zastosowano środki wychowawcze albo inne środki określone w
art. 6 lub 12, a środek odwoławczy nie zawiera wniosku o orzeczenie środka
poprawczego lub kary, to w wyniku postępowania odwoławczego nie można orzec ani
środka poprawczego, ani kary.
§ 2. Jeżeli wobec
nieletniego zastosowano środek poprawczy, a środek odwoławczy nie zawiera
wniosku o orzeczenie kary, to w wyniku postępowania odwoławczego nie można
orzec kary.
Art. 63a. Przepisy
art. 62 i 63 mają odpowiednie zastosowanie w razie orzeczenia środka
wychowawczego lub poprawczego na podstawie art. 10 § 4 Kodeksu karnego lub art.
5 § 2 Kodeksu karnego skarbowego.
DZIAŁ IV
Postępowanie
wykonawcze
Rozdział 1
Przepisy ogólne
Art. 64. Postępowanie
wykonawcze należy wszcząć bezzwłocznie, gdy orzeczenie stało się wykonalne.
Art. 65. § 1. Wykonywanie
środków wychowawczych i poprawczych ma na celu wychowanie nieletniego na
świadomego i uczciwego obywatela i odbywa się z uwzględnieniem wskazań nauki i
doświadczeń pedagogicznych.
§ 2. Działalność
wychowawcza powinna zmierzać przede wszystkim do wszechstronnego rozwoju
osobowości i uzdolnień nieletniego oraz do kształtowania i utrwalania w nim
społecznie pożądanej postawy i poczucia odpowiedzialności, tak by był on
odpowiednio przygotowany do społecznie użytecznej pracy.
§ 3. Wykonywanie
środków powinno doprowadzić także do prawidłowego spełniania przez rodziców lub
opiekuna ich obowiązków wobec nieletniego.
§ 4. Do wykonywania
środków można włączyć również organizacje młodzieżowe i inne organizacje
społeczne.
Art. 65a. Nieletni
jest obowiązany podporządkować się wydanemu w stosunku do niego orzeczeniu oraz
stosować się do poleceń podmiotu biorącego udział w wykonaniu orzeczenia.
Art. 66. § 1. Organizacja
i system wychowawczy w placówkach opiekuńczo-wychowawczych, ośrodkach
szkolno-wychowawczych i schroniskach dla nieletnich oraz w zakładach
poprawczych powinny zapewniać możliwość indywidualnego oddziaływania na
nieletnich odpowiednio do ich osobowości i potrzeb wychowawczych.
§ 2. Placówki, zakłady
i schroniska dla nieletnich, o których mowa w § 1, zapewniają w szczególności nauczanie
ogólnokształcące i zawodowe, działalność kulturalno-oświatową i sportową,
działalność mającą na celu rozwijanie aktywności społecznej nieletnich i
wdrożenie ich do pracy społecznie użytecznej, a także dostęp do świadczeń
zdrowotnych.
§ 3. Korespondencja
nieletniego umieszczonego w placówce, zakładzie lub schronisku dla nieletnich,
o których mowa w § 1, z wyjątkiem korespondencji z organami państwowymi i
samorządowymi, w szczególności z Rzecznikiem Praw Obywatelskich i z Rzecznikiem
Praw Dziecka oraz organami powołanymi na podstawie ratyfikowanych w drodze
ustawy przez Rzeczpospolitą Polską umów międzynarodowych dotyczących ochrony
praw człowieka, może być kontrolowana przez dyrektora zakładu, placówki lub
schroniska bądź przez upoważnionego przez niego pracownika pedagogicznego,
wyłącznie w przypadkach powzięcia uzasadnionego podejrzenia, iż zawiera ona
treści godzące w porządek prawny, bezpieczeństwo zakładu, placówki lub
schroniska, w zasady moralności publicznej bądź może wpłynąć niekorzystnie na przebieg
toczącego się postępowania lub resocjalizacji nieletniego. W razie stwierdzenia
takich treści korespondencji nie doręcza się, powiadamiając o tym nieletniego
oraz sąd rodzinny wykonujący orzeczenie, podając powody tej decyzji.
Nieletniego poucza się o prawie do złożenia zażalenia, o którym mowa w art. 38.
Zatrzymaną korespondencję włącza się do akt osobowych nieletniego.
§ 4. Dyrektor zakładu,
placówki lub schroniska, o których mowa w § 1, może ograniczyć lub zakazać
kontaktów nieletniego z osobami spoza zakładu, placówki lub schroniska dla
nieletnich wyłącznie w przypadku, gdy kontakt ten stwarzałby zagrożenie dla
porządku prawnego, bezpieczeństwa zakładu, placówki lub schroniska bądź może
wpłynąć niekorzystnie na przebieg toczącego się postępowania lub proces
resocjalizacji nieletniego.
§ 5. W wypadku, o
którym mowa w § 4, dyrektor zakładu, placówki lub schroniska dla nieletnich
niezwłocznie zawiadamia nieletniego i sąd rodzinny wykonujący orzeczenie o
powodach decyzji. Sąd może uchylić decyzję dyrektora.
Art. 66a. § 1. Nieletni
ma prawo do wykonywania praktyk religijnych i korzystania z posług religijnych
oraz bezpośredniego uczestniczenia w nabożeństwach odprawianych w zakładach
poprawczych i schroniskach dla nieletnich w dni świąteczne, słuchania
nabożeństw transmitowanych przez środki masowego przekazu, a także do
posiadania służących do wykonywania praktyk religijnych książek, pism i
przedmiotów.
§ 2. Nieletni ma prawo
do uczestniczenia w prowadzonym w placówkach, zakładach i schroniskach dla nieletnich,
o których mowa w art. 66 § 1, nauczaniu religii, działalności charytatywnej lub
społecznej kościoła lub innego związku wyznaniowego, a także do spotkań
indywidualnych z duchownym kościoła lub innego związku wyznaniowego, do którego
należy. Duchowni ci mogą odwiedzać nieletnich w pomieszczeniach, w których
przebywają.
§ 3. Miejsce, sposób i
czas uczestniczenia w lekcjach religii i organizowania innych form życia
religijnego dyrektor zakładu poprawczego lub schroniska dla nieletnich ustala w
porozumieniu z kapelanami.
§ 4. Korzystanie z
wolności religijnej nie może naruszać zasad tolerancji ani zakłócać ustalonego
porządku w zakładzie poprawczym lub schronisku dla nieletnich.
§ 5. Minister
Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady
uczestniczenia w lekcjach religii i praktykach religijnych, korzystania z
posług religijnych i organizacji pracy duszpasterskiej w zakładach poprawczych
i schroniskach dla nieletnich, mając na uwadze zasadę uwzględniania woli
zainteresowanych uczestniczeniem w lekcjach religii, wykonywaniem praktyk
religijnych i korzystaniem z posług religijnych, a także potrzebę
przestrzegania praw nieletnich oraz konieczność zapewnienia bezpieczeństwa i
prawidłowości funkcjonowania zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich.
Art. 67. Policja
w zakresie postępowania wykonawczego wykonuje polecenia sądu rodzinnego.
Art. 68. Przepis
art. 17 § 2 nie ma zastosowania w wypadkach, gdy wykonywany jest środek
polegający na umieszczeniu nieletniego w placówce opiekuńczo-wychowawczej,
ośrodku szkolno-wychowawczym, publicznym zakładzie opieki zdrowotnej, domu
pomocy społecznej albo w zakładzie poprawczym.
Art. 69. § 1. Sąd
rodzinny wykonuje środki orzeczone na podstawie niniejszej ustawy oraz na
podstawie art. 10 § 4 Kodeksu karnego lub art. 5 § 2 Kodeksu karnego
skarbowego.
§ 2. Orzeczenie o karze
wykonuje sąd właściwy według Kodeksu karnego wykonawczego na podstawie
przepisów tego kodeksu.
§ 3. Sąd rodzinny,
wykonując środki wychowawcze, o których mowa w art. 6 pkt 7 i 8, stosuje
odpowiednio przepisy Kodeksu karnego wykonawczego.
Art. 70. § 1. Strony
postępowania oraz obrońca nieletniego mogą składać wnioski, a w przypadkach
przewidzianych w ustawie wnosić zażalenia na postanowienia wydane w
postępowaniu wykonawczym.
§ 2. W sprawach
nieletnich umieszczonych w placówkach opiekuńczo-wychowawczych, ośrodkach
szkolno-wychowawczych, publicznych zakładach opieki zdrowotnej, domach pomocy
społecznej oraz w schroniskach dla nieletnich i zakładach poprawczych wnioski w
postępowaniu wykonawczym może również składać dyrektor właściwego zakładu.
Art. 71. § 1. Sąd
rodzinny może na czas określony odroczyć lub przerwać wykonywanie środków
wychowawczych lub środka poprawczego w razie choroby nieletniego lub z innych
ważnych przyczyn.
§ 2. Sąd rodzinny może
odwołać odroczenie lub przerwę wykonywania środków wychowawczych lub środka
poprawczego w razie ustania przyczyny, dla której zostały udzielone, lub w
wypadku, gdy nieletni nie korzysta z odroczenia lub przerwy w celu, w jakim
zostały udzielone, albo rażąco narusza porządek prawny.
Art. 72. O
umieszczeniu nieletniego w placówce opiekuńczo-wychowawczej, ośrodku
szkolno-wychowawczym albo w publicznym zakładzie opieki zdrowotnej lub w domu
pomocy społecznej oraz o umieszczeniu w zakładzie poprawczym, jak również o
każdej zmianie tego zakładu, placówki, ośrodka lub domu pomocy społecznej
dyrektor zakładu, placówki, ośrodka lub domu pomocy społecznej zawiadamia sąd rodzinny,
który wykonuje orzeczenie.
Art. 73. § 1. Wykonywanie
środków, o których mowa w art. 6 pkt 2, 3 i 6 oraz w art. 7 i 8, jak również
umieszczenie w rodzinie zastępczej lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, w
ośrodku szkolno-wychowawczym lub w publicznym zakładzie opieki zdrowotnej albo
domu pomocy społecznej ustaje z mocy prawa z chwilą ukończenia przez
nieletniego lat 18, a wykonywanie pozostałych środków - z chwilą ukończenia lat
21; jeżeli środki wychowawcze zastosowano na podstawie art. 10 § 4 Kodeksu
karnego lub art. 5 § 2 Kodeksu karnego skarbowego - wykonywanie ich ustaje z
mocy prawa z chwilą ukończenia przez sprawcę lat 21.
§ 2. Jeżeli nieletni
ukończy lat 18 przed zakończeniem roku szkolnego, sąd rodzinny może przedłużyć
na okres do zakończenia roku szkolnego przebywanie w zakładzie wychowawczym(3).
§ 3. W razie powołania
nieletniego do zasadniczej służby wojskowej, zastępczej służby poborowych albo
zasadniczej służby w obronie cywilnej, wykonywanie środków wychowawczych ustaje
z mocy prawa.
Art. 74. § 1. Zastosowany
tymczasowo wobec nieletniego środek, o którym mowa w art. 26 i 27, trwa do
czasu przystąpienia do wykonywania orzeczenia, chyba że sąd rodzinny postanowił
inaczej.
§ 2. W razie gdy
wykonanie orzeczenia o umieszczeniu nieletniego w zakładzie poprawczym
natrafiłoby na niedające się usunąć przeszkody, sąd rodzinny stosuje nadzór
kuratora, a w wyjątkowych wypadkach uznając, że ze względów wychowawczych jest
to konieczne, może orzec umieszczenie nieletniego w schronisku dla nieletnich.
Nieletni pozostaje w schronisku dla nieletnich do czasu umieszczenia go we
właściwym zakładzie, jednakże pobyt w schronisku nie może wówczas przekroczyć 3
miesięcy.
§ 3. Jeżeli orzeczono
umieszczenie w placówce opiekuńczo-wychowawczej, a zachodzą warunki, o których
mowa w § 2, sąd rodzinny może zastosować środki przewidziane w art. 26.
Art. 75. § 1. W
postępowaniu wykonawczym sąd rodzinny orzeka z urzędu lub na wniosek.
§ 2. Sąd rodzinny
orzeka na posiedzeniu w składzie jednego sędziego, jednakże w sprawach
określonych w art. 11 § 3, art. 86 § 1, art. 87 § 3 i 3a, art. 88 § 1 i 3 oraz
art. 93-94 sąd rodzinny orzeka w składzie jednego sędziego i dwóch ławników.
§ 3. W sprawach określonych
w art. 11 § 3, art. 86 § 1, art. 87 § 3 i 3a, art. 88 § 1 i 3 oraz art. 93-94 o
terminie posiedzenia zawiadamia się oprócz prokuratora również nieletniego i
jego obrońcę oraz rodziców lub opiekuna.
§ 4. W miarę potrzeby
sąd rodzinny wysłuchuje nieletniego oraz jego rodziców lub opiekuna.
§ 5. Na postanowienie w
sprawach, o których mowa w § 3, oraz w sprawach o zmianę środka wychowawczego,
o zastosowanie środka leczniczo-wychowawczego w postępowaniu wykonawczym, o
odwołanie odroczenia lub przerwy wykonywania środków wychowawczych lub
poprawczych, o przeniesieniu nieletniego do zakładu poprawczego o wzmożonym
nadzorze wychowawczym, o ukaraniu dyscyplinarnym przez sędziego rodzinnego, jak
również o odmowie zwolnienia z zakładu poprawczego albo z zakładu psychiatrycznego
lub innego zakładu leczniczego - zażalenie przysługuje również nieletniemu,
jego obrońcy, rodzicom lub opiekunowi.
§ 6. Postanowienia
wydane w toku wykonywania środka poprawczego, na które przysługuje zażalenie,
doręcza się prokuratorowi, nieletniemu i jego obrońcy oraz rodzicom lub
opiekunowi.
§ 7. Ponownego wniosku
o warunkowe zwolnienie z zakładu poprawczego, złożonego przez nieletniego, jego
obrońcę oraz rodziców lub opiekuna przed upływem 6 miesięcy od wydania
postanowienia o odmowie warunkowego zwolnienia, nie rozpoznaje się aż do upływu
tego okresu.
Art. 76. § 1. Jeżeli
rodzice lub opiekun nie mogą zapewnić nieletniemu zwalnianemu z placówki
opiekuńczo-wychowawczej, ośrodka szkolno-wychowawczego, publicznego zakładu
opieki zdrowotnej, domu pomocy społecznej, zakładu poprawczego, schroniska dla
nieletnich albo opuszczającemu rodzinę zastępczą niezbędnych warunków
wychowawczych i bytowych - udziela się nieletniemu pomocy.
§ 2. Zasady i zakres
udzielania pomocy, o której mowa w § 1, regulują odrębne przepisy.
§ 3. Pomocy nieletnim
mogą udzielać również stowarzyszenia, fundacje i organizacje społeczne, których
celem jest pomoc w społecznej readaptacji nieletniego, oraz osoby godne
zaufania.
Art. 77. § 1. Nadzór
nad wykonywaniem orzeczeń o skierowaniu nieletniego do ośrodka kuratorskiego, o
umieszczeniu w placówce opiekuńczo-wychowawczej, domu pomocy społecznej,
ośrodku szkolno-wychowawczym, publicznym zakładzie opieki zdrowotnej,
schronisku dla nieletnich i zakładzie poprawczym, jak również decyzji o
umieszczeniu w policyjnej izbie dziecka, sprawuje sędzia rodzinny.
§ 2. Nadzór sprawowany
przez sędziego rodzinnego obejmuje legalność umieszczenia nieletniego oraz
prawidłowość wykonywania orzeczenia, zwłaszcza w zakresie stosowanych metod i środków
oddziaływania, warunków, w jakich przebywają nieletni, jak również
przestrzegania ich praw i obowiązków. W tym celu sędzia rodzinny ma w każdym
czasie prawo wstępu na teren nadzorowanej jednostki oraz do pomieszczeń, w
których przebywają nieletni, a także przeglądania dokumentów i żądania
wyjaśnień od administracji odpowiednich zakładów, przeprowadzania na osobności
rozmów z nieletnimi oraz badania ich próśb i skarg.
§ 3. Sędzia rodzinny
sprawuje nadzór w szczególności przez:
1) okresowe
kontrole jednostek nadzorowanych lub kontrole przeprowadzane doraźnie
obejmujące całokształt spraw poddanych nadzorowi albo niektóre zagadnienia w
tym zakresie; okresowe kontrole przeprowadza się co najmniej raz w roku,
2) wydawanie
zaleceń pokontrolnych oraz kontrolowanie prawidłowości i terminowości ich
realizacji,
3) podejmowanie
w miarę potrzeby innych czynności i decyzji zmierzających do usunięcia uchybień
i zapobieżenia ich powstawaniu.
§ 4. Przepisy § 1-3 nie
naruszają ustawowych uprawnień prokuratora w tym zakresie.
Art. 78. Minister
Sprawiedliwości w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw zabezpieczenia
społecznego, ministrem właściwym do spraw oświaty i wychowania, ministrem
właściwym do spraw wewnętrznych i ministrem właściwym do spraw zdrowia określi,
w drodze rozporządzenia, szczegółowy sposób wykonywania przez sędziów
rodzinnych nadzoru, o którym mowa w art. 77, określając w szczególności tryb
przeprowadzania kontroli, sposób dokumentowania jej przebiegu i wyników oraz
tryb wykonywania zaleceń wydanych w toku sprawowania nadzoru.
Rozdział 2
Środki wychowawcze
i lecznicze
Art. 79. § 1. Sąd
rodzinny może zmieniać lub uchylać środki wychowawcze, jeżeli względy
wychowawcze za tym przemawiają; dotyczy to również środków wychowawczych stosowanych
w okresie próby.
§ 2. Sąd rodzinny może
odstąpić od stosowania orzeczonego wobec nieletniego środka wychowawczego w
razie podjęcia przez nieletniego nauki lub pracy w zakładzie lub innej
instytucji powołanej do przygotowania zawodowego.
§ 3. Sąd rodzinny może
uchylić orzeczony wobec nieletniego zakaz prowadzenia pojazdów, jeżeli ustały
przyczyny uzasadniające dalsze stosowanie tego środka.
§ 4. Jeżeli w toku
wykonywania środka wychowawczego lub poprawczego okaże się, że wobec
nieletniego należy zastosować środki o charakterze leczniczo-wychowawczym, sąd
rodzinny może orzec umieszczenie nieletniego w odpowiednim zakładzie.
Art. 80. § 1. Dyrektor
publicznego zakładu opieki zdrowotnej lub domu pomocy społecznej ma obowiązek
zawiadamiać sąd, który wykonuje orzeczenie, nie rzadziej niż co 6 miesięcy, o
stanie zdrowia nieletniego umieszczonego w zakładzie lub domu pomocy społecznej
i o postępach w leczeniu.
§ 2. Dyrektor zakładu
lub domu pomocy społecznej niezwłocznie zawiadamia sąd, jeżeli uzna, że w związku
ze zmianą stanu zdrowia nieletniego jego dalsze pozostawanie w zakładzie lub
domu pomocy społecznej nie jest konieczne.
§ 3. Sąd, nie rzadziej
niż co 6 miesięcy, a w wypadku określonym w § 2 - niezwłocznie, rozstrzyga na
podstawie opinii lekarskiej o potrzebie dalszego pobytu nieletniego w zakładzie
lub domu pomocy społecznej.
§ 4. Wobec nieletniego
zwalnianego z zakładu lub domu pomocy społecznej sąd rodzinny stosuje w razie
potrzeby środki wychowawcze.
Art. 81. Minister
właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego w porozumieniu z Ministrem
Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady
kierowania, przyjmowania, przenoszenia, zwalniania i pobytu nieletnich w
placówkach opiekuńczo-wychowawczych, w szczególności wskazując organ odpowiedzialny
za kierowanie nieletnich do odpowiednich placówek i uwzględniając sprawność
postępowania, konieczność zapewnienia bezpieczeństwa tych placówek, właściwych
warunków pobytu nieletnich i przestrzegania ich praw.
Art. 82. § 1. Minister
właściwy do spraw zdrowia w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości określi, w
drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady kierowania, przyjmowania,
przenoszenia, zwalniania i pobytu nieletnich w publicznych zakładach opieki
zdrowotnej, w szczególności wskazując organ odpowiedzialny za kierowanie
nieletnich do odpowiednich zakładów, biorąc pod uwagę konieczność zapewnienia
sprawności postępowania, bezpieczeństwa tych placówek, właściwych warunków
pobytu nieletnich i przestrzegania ich praw.
§ 2. Minister właściwy
do spraw zabezpieczenia społecznego w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości
określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady kierowania, przyjmowania,
przenoszenia, zwalniania i pobytu nieletnich w domach pomocy społecznej, w szczególności
wskazując organ odpowiedzialny za kierowanie nieletnich do odpowiednich domów
oraz formy opieki.
Art. 83. § 1. Policyjne
izby dziecka podlegają ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych.
§ 2. Minister właściwy
do spraw wewnętrznych w drodze zarządzenia tworzy i znosi policyjne izby
dziecka.
§ 3. Minister właściwy
do spraw wewnętrznych w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości określi, w
drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady pobytu nieletnich w policyjnych
izbach dziecka, mając na uwadze stworzenie właściwych warunków pobytu
nieletnich i przestrzeganie ich praw, względy bezpieczeństwa, a także sprawność
postępowania oraz odpowiednie rozdzielenie nieletnich ze względu na charakter
czynów, których się dopuścili, i stopień ich demoralizacji.
Art. 84. § 1. Minister
Sprawiedliwości sprawuje zwierzchni nadzór nad rodzinnymi ośrodkami
diagnostyczno-konsultacyjnymi oraz ośrodkami kuratorskimi.
§ 2. Minister
Sprawiedliwości, w drodze zarządzenia, tworzy i znosi rodzinne ośrodki
diagnostyczno-konsultacyjne.
§ 3. Minister
Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, organizację i zakres
działania rodzinnych ośrodków diagnostyczno-konsultacyjnych, w szczególności
obejmujący diagnozowanie nieletnich i ich środowiska rodzinnego, poradnictwo i
opiekę specjalistyczną nad nieletnimi, a także diagnozowanie i poradnictwo w
zakresie przeciwdziałania i zapobiegania demoralizacji.
§ 4. Na wniosek
prezesów sądów rejonowych prezesi sądów okręgowych tworzą i znoszą ośrodki
kuratorskie.
§ 5. Minister Sprawiedliwości
określi, w drodze rozporządzenia, tryb i szczegółowe zasady tworzenia i
znoszenia ośrodków kuratorskich, sposób wykonywania nadzoru nad ośrodkami
kuratorskimi, ich organizację i zakres działania, mając w szczególności na
względzie dobór właściwych metod wychowania resocjalizacyjnego w środowisku
pobytu nieletniego.
Rozdział 3
Środek poprawczy
Art. 85. § 1. Sąd
rodzinny, kierując do wykonania orzeczenie o umieszczeniu nieletniego w
zakładzie poprawczym, może określić rodzaj tego zakładu.
§ 2. Zmiana rodzaju
zakładu w wypadku określonym w § 1 oraz przeniesienie nieletniego do zakładu
poprawczego o wzmożonym nadzorze wychowawczym wymagają zgody sędziego
rodzinnego, chyba że ze względu na szczególne okoliczności sprawy konieczne
jest natychmiastowe przeniesienie nieletniego; przeniesienie takie wymaga
zatwierdzenia przez sędziego rodzinnego.
§ 3. W wypadkach, o
których mowa w § 2, orzeka w drodze postanowienia sędzia rodzinny sprawujący
nadzór nad zakładem poprawczym, w którym nieletni przebywa.
Art. 86. § 1. Sąd
rodzinny może warunkowo zwolnić nieletniego z zakładu poprawczego, jeżeli
postępy w jego wychowaniu pozwalają przypuszczać, że po zwolnieniu z zakładu
nieletni będzie przestrzegał porządku prawnego i zasad współżycia społecznego.
§ 2. Warunkowe
zwolnienie z zakładu nie może nastąpić wcześniej niż po upływie 6 miesięcy od
umieszczenia nieletniego w zakładzie; do okresu tego sąd może zaliczyć okres
pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich.
Art. 87. § 1. Orzekając
warunkowe zwolnienie z zakładu poprawczego, sąd rodzinny ustala okres próby od
roku do lat 3; okres próby nie może jednak trwać dłużej niż do ukończenia przez
sprawcę lat 21.
§ 2. Do warunkowo
zwolnionego sąd stosuje środki wychowawcze.
§ 3. Jeżeli w okresie
próby warunkowo zwolniony uległ ponownie demoralizacji albo uchyla się od
wykonywania nałożonych na niego obowiązków lub od nadzoru, sąd rodzinny może
odwołać warunkowe zwolnienie i zarządzić umieszczenie nieletniego w zakładzie
poprawczym.
§ 3a. W razie
popełnienia przez nieletniego czynu karalnego określonego w art. 134, art. 148
§ 1, 2 lub 3, art. 156 § 1 lub 3, art. 163 § 1 lub 3, art. 166, art. 173 § 1
lub 3, art. 197 § 3, art. 252 § 1 lub 2 oraz w art. 280 Kodeksu karnego i braku
podstaw do rozpoznania sprawy przez sąd właściwy według przepisów Kodeksu
postępowania karnego, sąd odwołuje warunkowe zwolnienie i zarządza umieszczenie
nieletniego w zakładzie poprawczym. Warunkowego zwolnienia oraz art. 90 nie
stosuje się przez okres roku od chwili ponownego umieszczenia nieletniego w
zakładzie poprawczym.
§ 4. Jeżeli w okresie
próby i w ciągu dalszych 3 miesięcy odwołanie warunkowego zwolnienia nie
nastąpiło, orzeczenie o umieszczeniu w zakładzie z mocy prawa uważa się za
niebyłe.
Art. 88. § 1. Jeżeli
po wydaniu orzeczenia o umieszczeniu nieletniego w zakładzie poprawczym, a
przed umieszczeniem go w takim zakładzie albo po upływie okresu odroczenia lub
przerwy wykonania umieszczenia w zakładzie poprawczym w zachowaniu nieletniego
nastąpiła istotna poprawa, sąd rodzinny może warunkowo odstąpić od wykonania
orzeczenia.
§ 2. Odstępując
warunkowo od wykonania orzeczenia, sąd stosuje wobec nieletniego środki
wychowawcze.
§ 3. Sąd rodzinny może
w każdym czasie - jeżeli względy wychowawcze tego wymagają - zarządzić
umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym.
§ 4. Jeżeli w ciągu 2
lat od wydania postanowienia o warunkowym odstąpieniu od wykonania orzeczenia i
w ciągu dalszych 3 miesięcy nie zarządzono umieszczenia nieletniego w zakładzie
poprawczym, orzeczenie o umieszczeniu w zakładzie z mocy prawa uważa się za
niebyłe.
Art. 89. Orzeczenie
środka poprawczego uważa się z mocy prawa za niebyłe z chwilą ukończenia przez
sprawcę lat 23, jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej.
Art. 90. § 1. Dyrektor
zakładu poprawczego może umieścić nieletniego na czas określony poza zakładem,
jeżeli przemawiają za tym:
1) względy
szkoleniowo-wychowawcze, a w szczególności możliwość zdobycia wykształcenia,
zawodu, a także niezbędnych kwalifikacji lub uprawnień,
2) możliwość
podjęcia zatrudnienia,
3) potrzeba
specjalistycznego leczenia lub
4) szczególne
względy rodzinne,
a ocena zachowania nieletniego
wskazuje, iż będzie możliwe roztoczenie nad nim skutecznego nadzoru.
§ 2. Nieletni
umieszczony poza zakładem poprawczym jest nadal wychowankiem tego zakładu.
Zakład jest obowiązany roztoczyć nad nim nadzór. Dyrektor zakładu poprawczego
może w każdym czasie odwołać decyzję o umieszczeniu nieletniego poza zakładem,
jeżeli ustały przyczyny, o których mowa w § 1.
§ 3. O decyzji w
sprawie umieszczenia nieletniego poza zakładem poprawczym dyrektor zakładu
zawiadamia sąd rodzinny, który wykonuje orzeczenie. Do wykonania decyzji, o
której mowa w § 1, dyrektor zakładu może przystąpić po zaakceptowaniu jej przez
sąd rodzinny. Sąd rodzinny zajmuje stanowisko w terminie 14 dni od otrzymania
decyzji dyrektora.
§ 4. Sąd rodzinny może
w każdym czasie uchylić decyzję dyrektora zakładu poprawczego.
Art. 91. § 1. W
braku podstaw do rozpoznania sprawy przez sąd właściwy według przepisów Kodeksu
postępowania karnego, fakt popełnienia przez wychowanka zakładu poprawczego
czynu karalnego przed ukończeniem lat 17 stwierdza postanowieniem sąd rodzinny
na podstawie wyników postępowania wyjaśniającego. Odpis prawomocnego postanowienia
sąd rodzinny przesyła dyrektorowi zakładu poprawczego w celu zastosowania wobec
wychowanka środka dyscyplinarnego.
§ 2. Stwierdzając
popełnienie przez wychowanka zakładu poprawczego czynu karalnego określonego w
art. 134, art. 148 § 1, 2 lub 3, art. 156 § 1 lub 3, art. 163 § 1 lub 3, art.
166, art. 173 § 1 lub 3, art. 197 § 3, art. 252 § 1 lub 2 oraz w art. 280
Kodeksu karnego, sąd rodzinny orzeka także w przedmiocie przeniesienia
nieletniego do zakładu poprawczego o wzmożonym nadzorze wychowawczym bądź
zastosowania art. 79 § 4. Od postanowienia sądu przysługuje apelacja.
§ 3. W wypadku, o
którym mowa w § 2, do czasu prawomocnego rozpoznania sprawy nieletniego
umieszcza się w schronisku dla nieletnich.
§ 4. Wobec nieletniego
przeniesionego zgodnie z § 2 do zakładu poprawczego o wzmożonym nadzorze
wychowawczym nie stosuje się przez okres oznaczony w orzeczeniu sądu, nie
krótszy niż rok, warunkowego zwolnienia oraz art. 90.
§ 5. Do ustalania
właściwości sądu stosuje się art. 17. W przypadku gdy czyn karalny został
popełniony na terenie zakładu poprawczego, właściwy jest sąd rodzinny miejsca
położenia zakładu, który o podjętych czynnościach zawiadamia sąd rodzinny
właściwości ogólnej.
§ 6. Dyrektor zakładu
poprawczego powiadamia sąd rodzinny wykonujący orzeczenie i sędziego rodzinnego
sprawującego nadzór nad zakładem poprawczym o każdym przypadku popełnienia
przez wychowanka zakładu poprawczego czynu karalnego, a jeżeli nieletni
popełnił czyn zabroniony po ukończeniu lat 17 - także prokuratora.
Art. 92. § 1. Jeżeli
sprawca, wobec którego orzeczono umieszczenie w zakładzie poprawczym, został
skazany na karę pozbawienia wolności, wykonuje się karę pozbawienia wolności.
§ 2. Sąd rodzinny
umarza postępowanie w przedmiocie wykonania środka poprawczego po otrzymaniu
zawiadomienia o osadzeniu nieletniego w zakładzie karnym.
Art. 93. § 1. Jeżeli
sprawca, wobec którego orzeczono umieszczenie w zakładzie poprawczym, został
skazany na karę ograniczenia wolności, wykonanie tej kary ulega odroczeniu do
chwili zwolnienia nieletniego z zakładu poprawczego. Przed zwolnieniem z
zakładu poprawczego sąd rodzinny decyduje, czy wykonać tę karę, czy odstąpić od
jej wykonania.
§ 2. Przepis § 1
stosuje się odpowiednio do zastępczej kary pozbawienia wolności oraz kary
aresztu.
Art. 94. Jeżeli
nieletni, wobec którego orzeczono umieszczenie w zakładzie poprawczym, ukończył
lat 18 przed rozpoczęciem wykonania orzeczenia, sąd rodzinny decyduje, czy
wykonać orzeczony środek, czy od jego wykonania odstąpić i wymierzyć sprawcy karę.
Wymierzając karę sąd stosuje nadzwyczajne jej złagodzenie. W szczególnie
uzasadnionych wypadkach sąd może odstąpić od wymierzenia kary, zwłaszcza gdy w
zachowaniu sprawcy nastąpiła istotna poprawa. W razie wymierzenia kary
pozbawienia wolności albo kary ograniczenia wolności czas jej trwania nie może
przekroczyć okresu, jaki pozostaje do ukończenia przez sprawcę lat 21.
Art. 95. § 1. Minister
Sprawiedliwości sprawuje zwierzchni nadzór nad schroniskami dla nieletnich i
zakładami poprawczymi.
§ 2. Minister
Sprawiedliwości, w drodze zarządzenia, tworzy i znosi schroniska dla nieletnich
i zakłady poprawcze.
§ 3. Minister
Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, rodzaje schronisk dla
nieletnich i zakładów poprawczych, w zależności od stosowanych wobec nieletnich
środków i form oddziaływania wychowawczego, resocjalizacyjnego i
terapeutycznego, sposób wykonywania nadzoru, o którym mowa w § 1, organizację
tych schronisk i zakładów oraz szczegółowe zasady kierowania, przyjmowania,
przenoszenia, zwalniania i pobytu w nich nieletnich, uwzględniając konieczność
zapewnienia sprawności postępowania, bezpieczeństwa schronisk i zakładów,
właściwych warunków pobytu i przestrzegania praw nieletnich, a także sposób
wykonywania nadzoru pedagogicznego w schroniskach dla nieletnich i zakładach
poprawczych.
§ 4. Zasady kształcenia
i wychowania w schroniskach dla nieletnich i zakładach poprawczych regulują
odrębne przepisy.
Rozdział 4
Stosowanie środków
przymusu bezpośredniego wobec nieletniego umieszczonego w zakładzie poprawczym,
w schronisku dla nieletnich, placówce opiekuńczo-wychowawczej, ośrodku
szkolno-wychowawczym
Art. 95a. § 1. Środki
przymusu bezpośredniego mogą być stosowane w razie bezskuteczności środków
oddziaływania psychologiczno-pedagogicznego. Środki te stosuje się wyłącznie w
celu przeciwdziałania:
1) usiłowaniu
targnięcia się nieletniego na życie lub zdrowie własne albo innej osoby,
2) nawoływaniu
do buntu,
3) zbiorowej
ucieczce,
4) niszczeniu
mienia powodującemu poważne zakłócenie porządku,
5) samowolnemu
opuszczaniu przez nieletniego zakładu poprawczego, schroniska dla nieletnich,
placówki opiekuńczo-wychowawczej, ośrodka szkolno-wychowawczego,
a także
6) w
celu doprowadzenia nieletniego do takiego zakładu, placówki lub ośrodka.
§ 2. Środków przymusu
bezpośredniego nie można stosować dłużej niż wymaga tego potrzeba, a także nie
można ich stosować jako kary.
§ 3. Stosowanie środków
przymusu bezpośredniego powinno być odpowiednie do stopnia zagrożenia i
następować dopiero po uprzednim ostrzeżeniu o możliwości ich użycia.
§ 4. Wobec nieletniego
można stosować następujące środki przymusu bezpośredniego:
1) siłę
fizyczną,
2) umieszczenie
w izbie izolacyjnej,
3) założenie
pasa obezwładniającego lub kaftana bezpieczeństwa.
§ 5. Środki przymusu
bezpośredniego, o których mowa w § 4 pkt 2 i 3, stosuje się wyłącznie wobec
nieletniego umieszczonego w zakładzie poprawczym lub schronisku dla nieletnich,
jedynie w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1.
§ 6. Środków przymusu
bezpośredniego wymienionych w § 4 pkt 3 nie stosuje się względem nieletniego
dotkniętego kalectwem. Wobec nieletniej o widocznej ciąży stosuje się wyłącznie
siłę fizyczną.
§ 7. Jeżeli jest to
konieczne, można stosować wobec nieletniego umieszczonego w zakładzie
poprawczym lub schronisku dla nieletnich jednocześnie różne środki przymusu
bezpośredniego, z tym że środek określony w § 4 pkt 2 nie może być stosowany
dłużej niż 48 godzin, a wobec nieletniego w wieku do 14 lat - dłużej niż 12
godzin.
§ 8. Do określenia
przypadków oraz warunków i sposobu użycia środków przymusu bezpośredniego wobec
nieletnich umieszczonych w publicznych zakładach opieki zdrowotnej i domach
pomocy społecznej stosuje się odrębne przepisy.
Art. 95b. § 1. Decyzję
o zastosowaniu środków przymusu bezpośredniego podejmuje dyrektor zakładu,
placówki lub ośrodka, w których nieletni jest umieszczony, a w razie jego
nieobecności - zastępujący go pracownik pedagogiczny.
§ 2. W razie
bezpośredniego, gwałtownego zamachu na życie lub zdrowie osoby, a w
szczególności pracownika zakładu, placówki lub ośrodka, w których nieletni jest
umieszczony, decyzję o zastosowaniu środka przymusu bezpośredniego może podjąć
także inny pracownik.
§ 3. Nieletniego, wobec
którego zastosowano środek przymusu bezpośredniego, poddaje się niezwłocznie
badaniu lekarskiemu. Z zastosowania środka przymusu bezpośredniego sporządza
się protokół.
§ 4. O zastosowaniu
środka przymusu bezpośredniego dyrektor placówki, zakładu lub ośrodka, w których
nieletni jest umieszczony, powiadamia sędziego rodzinnego sprawującego nadzór
nad placówką, sąd rodzinny wykonujący środek poprawczy lub organ, do którego
dyspozycji pozostaje nieletni umieszczony w schronisku dla nieletnich.
Art. 95c. § 1. Rada
Ministrów określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe warunki i sposób użycia
środków przymusu bezpośredniego wobec nieletnich umieszczonych w zakładach
poprawczych, schroniskach dla nieletnich, placówkach opiekuńczo-wychowawczych i
ośrodkach szkolno-wychowawczych oraz sposób kontroli nad decyzjami o
zastosowaniu tych środków, a także określi rodzaje placówek
opiekuńczo-wychowawczych, w których mogą być stosowane środki przymusu
bezpośredniego, uwzględniając w szczególności cel stosowania środków, formy, w jakich
mogą być one stosowane, związaną z ich stosowaniem potrzebę doboru właściwych
metod oddziaływania wychowawczego na nieletniego, sposób prowadzenia
dokumentacji związanej z zastosowaniem środków, szczegółowy sposób sprawowania
opieki nad stanem zdrowia fizycznego i psychicznego nieletniego, wobec którego
zastosowano środek, mając na uwadze konieczność poszanowania praw i godności
nieletniego oraz zapewnienia bezpieczeństwa zakładów, schronisk i placówek.
§ 2. Minister
Sprawiedliwości, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw wewnętrznych,
określi, w drodze rozporządzenia, zakres i tryb współdziałania zakładów
poprawczych i schronisk dla nieletnich z Policją w wypadku zagrożenia
bezpieczeństwa tych placówek, uwzględniając w szczególności przypadki i warunki
użycia sił Policji na terenie zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich.
Rozdział 5
Zatrudnianie
nieletnich umieszczonych w zakładach poprawczych lub schroniskach dla
nieletnich
Art. 95d. Nieletni
umieszczony w zakładzie poprawczym lub w schronisku dla nieletnich może zostać
zatrudniony w gospodarstwie pomocniczym zakładu poprawczego lub schroniska dla
nieletnich, jeżeli ukończył 16 lat i spełnia wymogi określone w Kodeksie pracy.
Art. 95e. Do
czasu pracy nieletniego stosuje się przepisy art. 202 Kodeksu pracy.
Art. 95f. § 1. Należność
nieletniego za pracę ustala się według zasad wynagradzania pracowników za pracę
tego rodzaju, którą wykonuje nieletni.
§ 2. Za prace
porządkowe wykonywane na rzecz zakładu lub schroniska w wymiarze nieprzekraczającym
30 godzin miesięcznie wynagrodzenie nieletniemu nie przysługuje; za sumienną
pracę tego rodzaju mogą być przyznawane nagrody pieniężne.
Art. 95g. § 1. Okresy
pracy wykonywanej przez nieletniego w czasie odbywania środka poprawczego, z
wyjątkiem prac, o których mowa w art. 95f § 2, uważa się za okresy równorzędne
z okresami zatrudnienia w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym
pracowników i ich rodzin(4).
§ 2. Okresy pracy
wykonywanej przez nieletniego, o którym mowa w § 1, wlicza się do okresu pracy,
od którego zależą uprawnienia pracownicze.
Art. 95h. Nieletni,
który uległ wypadkowi lub zachorował na chorobę zawodową przy wykonywaniu pracy
w czasie odbywania środka poprawczego, ma prawo do świadczenia z tytułu tego
wypadku lub choroby na zasadach przewidzianych dla pracowników. W razie śmierci
nieletniego wskutek takiego wypadku lub choroby, świadczenia z tego tytułu
przysługują pozostałym po nim członkom rodziny na zasadach przewidzianych dla
członków rodzin pracownika.
Przepisy
przejściowe i końcowe
Art. 96. § 1. W
sprawach o czyny popełnione przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy
stosuje się tę ustawę, jeżeli:
1)
postępowanie nie zostało wszczęte i nie nastąpiło przedawnienie,
2)
wszczęte postępowanie nie zostało zakończone prawomocnym
orzeczeniem,
3)
prawomocne orzeczenie nie zostało wykonane w całości.
§ 2. Czynności
procesowe dokonane przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy są skuteczne,
jeżeli zostały dokonane z zachowaniem przepisów dotychczasowych.
Art. 97. Jeżeli
obowiązujące przepisy powołują się na uchylone przepisy dotyczące przedmiotów
unormowanych w niniejszej ustawie albo odsyłają ogólnie do przepisów o
odpowiedzialności nieletnich lub o postępowaniu w sprawach nieletnich, stosuje
się w tym zakresie odpowiednio przepisy niniejszej ustawy.
Art. 98. W razie
wątpliwości, czy ma być stosowane prawo dotychczasowe, czy niniejsza ustawa,
stosuje się niniejszą ustawę.
Art. 99. (skreślony).
Art. 100. (skreślony).
Art. 101. W
prawie o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 1964 r. Nr 6, poz. 40, z 1967 r.
Nr 13, poz. 55, z 1969 r. Nr 13, poz. 98, z 1974 r. Nr 50, poz. 316, z 1975 r.
Nr 16, poz. 91 i Nr 34, poz. 183 oraz z 1982 r. Nr 16, poz. 125, Nr 19, poz.
145 i Nr 31, poz. 214) wprowadza się następujące zmiany: (zmiany pominięte).
Art. 102. § 1. Do
dnia 31 grudnia 2000 r., z wyjątkiem przypadku, o którym mowa w art. 40, można
umieścić w policyjnej izbie dziecka również nieletniego wymagającego
natychmiastowej opieki na okres niezbędny do ustalenia jego tożsamości i
oddania rodzicom lub opiekunowi albo umieszczenia w odpowiedniej placówce
opiekuńczo-wychowawczej.
§ 2. Umieszczenie w izbie
może nastąpić na okres 72 godzin. Dłuższy pobyt nieletniego może nastąpić
jedynie za zgodą sędziego rodzinnego na czas przez niego określony,
nieprzekraczający jednak 14 dni.
Art. 103. § 1. Z
dniem wejścia w życie niniejszej ustawy tracą moc wszelkie przepisy dotyczące
przedmiotów w niej unormowanych, chyba że przepisy ustawy stanowią inaczej.
§ 2. W szczególności
tracą moc:
1) ustawa
z dnia 22 grudnia 1969 r. o utrzymaniu w mocy na okres przejściowy niektórych
dotychczasowych przepisów prawa karnego (Dz. U. Nr 37, poz. 311),
2) art. V
ustawy z dnia 20 maja 1971 r. - Przepisy wprowadzające Kodeks wykroczeń (Dz. U.
Nr 12, poz. 115),
3) art.
288 § 2 i 3 ustawy karnej skarbowej z dnia 26 października 1971 r. (Dz. U. Nr
28, poz. 260, z 1975 r. Nr 16, poz. 91 i Nr 45, poz. 234 oraz z 1976 r. Nr 19,
poz. 122)(5),
4) art.
474-495 Kodeksu postępowania karnego z dnia 19 marca 1928 r., utrzymane w mocy
przez art. III pkt 1 ustawy z dnia 19 kwietnia 1969 r. - Przepisy wprowadzające
Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 13, poz. 97).
Art. 104. Ustawa
wchodzi w życie po upływie 6 miesięcy od dnia jej ogłoszenia.